FILMRECENSIE

Stenen hebben wetten

Annemarie de Wildt, 28 oktober 2019

Maandenlang leefden de Nederlandse kunstenaars Lonnie van Brummelen en Siebren de Haan samen met de Surinaamse theatermaker Tolin Alexander bij de Saamaka- en Okanisi-marrons in het gebied van de Surinamerivier. Het resulteerde in de prachtige film Stenen hebben wetten, die niet alleen uniek is vanwege de verhalen en beelden, maar ook vanwege manier van produceren.

De film begint met een gesprek over witte vreemdelingen. Zijn ze wel te vertrouwen? Komen ze wat halen of brengen? Je weet nooit of iemand die je in het bos ontmoet een vriend of vijand is. Dat is, in het licht van de geschiedenis van de marrons, een hele begrijpelijke vraag. Ze zijn de nazaten van de mensen, die van de plantages gevlucht zijn tijdens de slavernijperiode en zich gevestigd hebben aan de bovenlopen van de rivieren. In een hilarische scene, waarin een van de marrons in het Nederlands een tekst voorleest uit een filmcontract over het afstaan van rechten, maken de marrons duidelijk dat zij de zeggenschap hebben over hun verhalen.

Alternatieve orale geschiedenis

Een ander Nederlands woord dat in de verder volledig in het Saamakaans en Aukaans gesproken film opduikt is ‘geschiedenis’.

Stenen hebben wetten vertelt een alternatieve, orale geschiedenis. Onlangs vertelde een oude Surinaamse onderwijzeres mij over een schoolboek uit de jaren zestig. Het hoofdstuk over de ‘bosnegers’ heette: ‘Rovers uit het bos’. Dat is lang de Nederlandse koloniale versie van de geschiedenis geweest. De verhalen in de film gaan over wegvluchten van de plantages geholpen door de inheemsen én door geesten van het bos. Over de repercussies voor de achterblijvers. Maar vooral over het opbouwen van een eigen leven, in harmonie met de natuur en met de geesten van de voorouders. Poëtische beelden van bomen en de rivier, de geluiden van de regen en van de insecten verwijzen naar de titel. De marrons hebben een diepe spirituele verbondenheid met de natuur. Ze vragen toestemming aan een boom om deze om te hakken om er een boot van te maken. Dat gaat tegenwoordig niet meer met een bijl, zoals ze dat eeuwenlang deden, maar met een kettingzaag. Het respect is er niet minder om.

De marrons hebben een diepe spirituele verbondenheid met de natuur. 

Aan het einde van de film zoomen de makers uit en tonen de aantasting van de natuur. De bouw van een stuwmeer ten behoeve van de bauxietproductie, de internationale mijnbouwers en houthakkers die het land plunderen en vervuilen. De wetten van de natuur gelden niet alleen voor de marrons, is de belangrijke boodschap van deze film.

Trailer Stones have laws

Nagesprek 

Tijdens het nagesprek met de makers in het Pleintheater in Amsterdam-Oost onder leiding van Guilly Koster, vertellen Lonnie, Siebren en Tolin over hun werkwijze. Ze hebben geluidsopnamen gemaakt van de verhalen van gemeenschappen op verschillende plekken aan de Surinamerivier. Die zijn uitgeschreven en vertaald en door Lonnie en Siebren tot een scenario gecomprimeerd. Dat is voorgelegd aan de marrons, weer enigszins aangepast en samen met Tolin Alexander tot een definitief script gemaakt. Ze hebben het zich ‘oraal toegeëigend’. De ‘acteurs’ dachten ook mee bij de keuze van de locaties en kleding. Tegenwoordig lopen weinig mannen meer in een kamisa, maar voor deze film, die de wereld hun verhaal zou vertellen, hulden ze zichzelf in kleurrijke traditionele kleding. Lonnie vertelt lachend dat de film daardoor een hele hoge ‘production value’ heeft gekregen. Maar belangrijker is de hoge mate van zelfbeschikking. Het zijn hun plekken, hun verhalen, verteld op hun manier. Dus niet lineair rechtlijnig, maar heen en weer springend in de tijd.

De makers sturen hun film niet zomaar de wereld in

Eerst zijn ze er, na de première op IDFA 2018, mee naar Suriname gegaan waar ze de film aan de verschillende gemeenschappen en in Paramaribo vertoond. De Nederlandse bioscooprelease is ingeluid met een reeks vertoningen met nagesprekken. Veel mensen, zowel in Paramaribo als in Nederland, realiseren zich hoe weinig ze van de geschiedenissen van de marrons weten. Iedereen die Stenen hebben wetten gezien heeft, kijkt voortaan op een andere manier naar het ‘gedeelde verleden’.

%d bloggers liken dit: